İçindekilerGizle
Anonim şirketlerde pay devri, payın türüne göre ciro, zilyetliğin devri veya yazılı temlik yoluyla gerçekleşir ve şirkete karşı ancak pay defterine kayıt ya da MKK bildirimiyle sonuç doğurur. Türk Ticaret Kanunu'nun 489 ila 499. maddeleri devrin şeklini, şirketin onay yetkisini ve sınırlandırma imkânlarını düzenler. Bu yazıda devir yöntemlerini, sözleşme ve kayıt süreçlerini, 2025'te başlayan elektronik pay defteri uygulamasını ve vergi yükümlülüklerini bulabilirsiniz.
Pay, anonim şirket sermayesinin bir parçasını ve bu parçaya bağlı ortaklık haklarını temsil eder. Pay devri ise bu hakların bütünüyle bir kişiden diğerine geçmesini sağlayan hukuki işlemdir. Devralan kişi, kâr payı, genel kurula katılma, oy kullanma ve bilgi alma gibi hakların yeni sahibi olur. Anonim şirket pay devri, ortaklığın kişiye değil sermayeye dayalı olması nedeniyle limited şirketlere kıyasla daha serbest bir yapıya sahiptir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu bu konuyu payın türüne göre ayrı ayrı düzenler. Hamiline yazılı paylar m.489'da, nama yazılı paylar m.490 ve devamında, bedeli tamamen ödenmemiş paylar ise m.491'de yer alır. Esas sözleşme, Kanun'un izin verdiği ölçüde nama yazılı payların devrini sınırlayabilir. Devrin hangi kurala tabi olacağını anlamak için önce şirketin pay senedi bastırıp bastırmadığına ve payların türüne bakmak gerekir.
Pay devrinin şekli üç değişkene bağlıdır: payın nama mı hamiline mi yazılı olduğu, pay senedinin basılıp basılmadığı ve esas sözleşmede devri sınırlayan bir hüküm bulunup bulunmadığı. Aşağıdaki tablo temel devir yöntemlerini özetler:
| Pay türü | Devir yöntemi | Şirkete karşı hüküm |
|---|---|---|
| Hamiline yazılı pay | Senedin zilyetliğinin devri | MKK'ya bildirimden itibaren |
| Nama yazılı pay (senet basılmış) | Ciro ve zilyetliğin devri | Pay defterine kayıtla |
| Bağlam altındaki nama yazılı pay | Ciro, zilyetlik ve şirket onayı | Onay ve pay defterine kayıtla |
| Senet basılmamış pay | Yazılı temlik sözleşmesi | Pay defterine kayıtla |
Tablodaki ayrım, aynı şirkette bile farklı payların farklı yollarla devredilebileceğini gösterir. Bu nedenle devir öncesinde şirketin esas sözleşmesi, pay defteri ve varsa pay senetleri birlikte incelenmelidir. Pay sahipleri arasındaki sözleşmelerde yer alan önalım veya onay hükümleri ise esas sözleşmeye işlenmedikçe şirkete karşı ileri sürülemez.
TTK m.490 uyarınca Kanun'da veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar başka bir kişiye herhangi bir sınırlama olmaksızın devredilebilir. Devir için pay senedinin ciro edilmesi ve senet üzerindeki zilyetliğin devralana geçirilmesi yeterlidir. Ciro, senedin arkasına devralanın adı yazılarak devredenin imzasıyla yapılır. Devralan, kendisini pay defterine kaydettirerek şirkete karşı pay sahibi sıfatı kazanır.
Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı paylar için ise farklı bir kural geçerlidir. TTK m.491'e göre bu paylar ancak şirketin onayıyla devredilebilir. Şirket, devralanın ödeme gücünden şüphe ediyorsa ve istenen teminat verilmemişse onayı reddedebilir. Miras, mirasın paylaşılması, eşler arasındaki mal rejimi ve cebri icra yoluyla kazanma bu onay şartının dışında kalır. Haczedilen payların ihaleyle satışında devralanın şirkete karşı konumu icra ve iflas hukuku kuralları çerçevesinde ayrıca değerlendirilir.
Hamiline yazılı pay senetleri, 31 Aralık 2020 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7262 sayılı Kanun'dan sonra önemli bir değişim geçirmiştir. TTK m.486 uyarınca bu senetler pay sahiplerine dağıtılmadan önce Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirilir. TTK m.489 ise devrin zilyetliğin geçirilmesiyle yapılacağını, ancak devrin şirkete ve üçüncü kişilere karşı hüküm doğurması için devralanın MKK'ya bildirim yapması gerektiğini düzenler. Bildirim yapılana kadar paya bağlı haklar kullanılamaz.
Uygulamanın ayrıntıları, 6 Nisan 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Hamiline Yazılı Pay Senetlerinin MKK'ya Bildirilmesi Hakkında Tebliğ'de yer alır. Bildirim yapmayanlar için öngörülen 5.000 TL'lik idari para cezası, Anayasa Mahkemesi'nin 2024 yılında verdiği kararla kanunilik ilkesine aykırı bulunarak iptal edilmiştir. Ancak bu iptal yalnızca cezayı kaldırmıştır. Bildirim yükümlülüğü ve bildirimsiz devirde hakların kullanılamaması sonucu yürürlüktedir.
Pek çok anonim şirket, kuruluştan sonra pay senedi bastırmaz. Bu durumda payın ciro veya zilyetlik yoluyla devredilmesi mümkün değildir. Yargıtay, yerleşik içtihadında senet basılmamış payların Türk Borçlar Kanunu'nun alacağın temlikine ilişkin hükümlerine göre devredileceğini kabul eder. Temlik sözleşmesi TBK m.184 uyarınca yazılı şekilde yapılmalıdır. Devir, şirkete karşı pay defterine kayıtla hüküm doğurur.
Tek pay sahipli anonim şirket hisse devri işlemlerinde de bu yöntem sıkça karşımıza çıkar, çünkü bu şirketlerin çoğu senet bastırmamıştır. Uygulamada yazılı temlik sözleşmesinin yanında yönetim kurulunun devri onaylayan ve pay defterine kayıt talimatı veren kararının alınması, ileride doğabilecek ispat sorunlarını önler.
TTK m.492, esas sözleşmenin nama yazılı payların devrini şirketin onayına bağlayabileceğini öngörür. Bu sınırlamanın sonradan esas sözleşmeye eklenmesi için TTK m.421/3 uyarınca sermayenin en az yüzde yetmiş beşini temsil eden pay sahiplerinin olumlu oyu gerekir. Borsada işlem görmeyen paylarda şirketin onay talebini hangi gerekçelerle reddedebileceği m.493'te sınırlı biçimde sayılmıştır.
Şirketin onayı reddedebileceği temel durumlar şunlardır:
Bu sebepler dışında bir gerekçeyle verilen ret kararı geçersizdir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2025 yılında verdiği bir kararda yalnızca pay sahipleri sözleşmesine dayanan ve esas sözleşmede yer almayan bir ret sebebini geçersiz saymış, "ortak profiline uygunluk" gibi soyut gerekçelerin haklı sebep oluşturmadığını belirtmiştir. TTK m.494 uyarınca şirket onay başvurusunu üç ay içinde reddetmezse onay verilmiş sayılır. Onay verilene kadar payın mülkiyeti ve paya bağlı bütün haklar devredende kalır.
Miras, mirasın paylaşımı veya mal rejimi yoluyla pay edinilmesinde şirket, yalnızca payları gerçek değeriyle satın alma önerisinde bulunarak devralanı reddedebilir. Paylar mirasçılar arasında el değiştirirken tereke paylaşımı ve şirket onayı birlikte yürütüldüğünde miras hukuku desteği, sürecin hak kaybı olmadan tamamlanmasını sağlar.
Pay devri sözleşmesi, devrin borçlandırıcı temelini oluşturur ve tarafların hak ve yükümlülüklerini belirler. Senet basılmamış paylarda yazılı şekil zorunludur. Senet basılmış paylarda ise ciro tek başına yeterli olsa da ayrıntılı bir sözleşme yapılması, satış bedeli ve ödeme koşullarına ilişkin uyuşmazlıkları önler. Sözleşmenin kapsamı, işlemin büyüklüğüne ve şirketin borç yapısına göre genişletilmelidir.
İyi hazırlanmış bir sözleşmede bulunması gereken başlıca hükümler şöyle sıralanabilir:
Bu maddelerin ortak amacı, devralanın bilmediği bir yükle karşılaşmasını engellemek ve devredeni ileride doğacak taleplere karşı korumaktır. Özellikle şirketin geçmiş dönem borçlarına ilişkin beyan ve tekeffüller, sonradan ortaya çıkan bir vergi tarhiyatında taraflardan hangisinin sorumlu olacağını belirler. Sözleşmenin şirket yapısına uygun kurgulanması için ticaret hukuku alanında hazırlanmış bir taslak üzerinden ilerlemek, müzakereyi de hızlandırır.
Pay defteri, nama yazılı pay sahiplerinin kimliklerini ve payları üzerindeki hakları gösteren zorunlu ticari defterdir. Devralanın şirkete karşı pay sahibi sayılması için yönetim kurulunun devri pay defterine işlemesi gerekir. Kayıt yapılmadan şirket, devralanı genel kurula çağırmaz ve kâr payını ona ödemez. Bu nedenle kayıt, devrin pratikte tamamlandığı an olarak kabul edilir.
Pay defteri uygulamasında 2025 yılında önemli bir dönüşüm başlamıştır. 14 Şubat 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan İşletmenin Muhasebesiyle İlgili Olmayan Ticari Defterlerin Elektronik Ortamda Tutulması Hakkında Tebliğ, 1 Temmuz 2025'te yürürlüğe girmiştir. Bu Tebliğ'e göre pay defteri ile genel kurul toplantı ve müzakere defteri, Ticaret Bakanlığı'nın bilgi sisteminde elektronik olarak tutulabilir ve kullanıcılar MERSİS üzerinden tanımlanır. 1 Ocak 2026'dan itibaren tescil edilen yeni şirketler ile bankalar, sigorta şirketleri ve SPK'ya tabi şirketler gibi belirli anonim şirketler için elektronik defter zorunludur.
Diğer şirketler isteğe bağlı olarak elektronik sisteme geçebilir, ancak geçtikten sonra fiziki deftere geri dönemez. Elektronik defterde açılış ve kapanış için noter onayı aranmaz. Pay devri kural olarak ticaret siciline tescil edilmez. Bunun istisnası, devir sonucunda şirketin tek pay sahipli hale gelmesidir. Hamiline yazılı paylarda ise kayıt yerine MKK bildirimi esas alınır.
TTK m.338, anonim şirketin tek pay sahibiyle kurulabileceğini ve sonradan pay sahibi sayısının bire düşebileceğini kabul eder. Bir devir sonucunda bütün paylar tek kişide toplanırsa bu durum yazılı olarak yönetim kuruluna bildirilir. Yönetim kurulu, bildirimden itibaren yedi gün içinde şirketin tek pay sahipli olduğunu, pay sahibinin adını, yerleşim yerini ve vatandaşlığını ticaret siciline tescil ve ilan ettirir.
Bildirimi yapmayan pay sahibi ile tescil ve ilanı yaptırmayan yönetim kurulu üyeleri, bu nedenle doğan zarardan sorumludur. Tersine, tek pay sahipli bir şirkette payların bir kısmının yeni bir kişiye devredilmesiyle şirket çok ortaklı hale gelirse, uygulamada sicildeki tek pay sahipliği kaydının güncellenmesi için de başvuru yapılır. Tek ortaklı yapıdan çok ortaklı yapıya geçişte esas sözleşmedeki yönetim ve temsil hükümlerinin yeni ortaklık dengesine göre gözden geçirilmesi önerilir.
Gerçek kişilerin pay satışından elde ettiği kazanç, Gelir Vergisi Kanunu'nun mükerrer 80. maddesi uyarınca kural olarak değer artış kazancı sayılır. Ancak tam mükellef kurumlara ait ve iki yıldan fazla süreyle elde tutulan hisse senetlerinin satışı bu kapsam dışındadır. Gelir İdaresi'nin görüşüne göre senet basılmamış paylarda iki yıllık süre, senedin basım tarihinden itibaren işlemeye başlar. Bu nedenle senet bastırma tarihi vergi planlamasında doğrudan etkilidir.
Kurumlar açısından ise Kurumlar Vergisi Kanunu'nun 5/1-e maddesindeki iştirak hissesi satış kazancı istisnası uygulanır. 27 Kasım 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 9160 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile bu istisnanın oranı yüzde yetmiş beşten yüzde elliye indirilmiştir. İstisna için hisselerin en az iki tam yıl aktifte tutulması ve kazancın satış yılını izleyen beşinci yılın sonuna kadar pasifte özel bir fon hesabında bekletilmesi gerekir. Anonim ve limited şirket pay devirlerine ilişkin kâğıtlar ise Damga Vergisi Kanunu'na ekli (2) sayılı tablo uyarınca damga vergisinden istisnadır. Satış bedelinin piyasa değerine uygunluğu ve örtülü kazanç riski bakımından vergi hukuku değerlendirmesi yapılmalıdır.
Hayır. Anonim şirketlerde payların el değiştirmesi için noter onayı kanunen zorunlu değildir. Senet basılmışsa ciro ve teslim, basılmamışsa yazılı temlik sözleşmesi yeterlidir. Limited şirketlerden farklı olarak devir ticaret siciline tescil de edilmez. Ancak taraflar ispat kolaylığı için imzaları noterde onaylatmayı tercih edebilir.
Kural olarak gerekmez. Onay şartı yalnızca esas sözleşmede devrin şirket onayına bağlandığı bağlam altındaki nama yazılı paylar ile bedeli tamamen ödenmemiş paylar için aranır. Bunun dışında yönetim kurulunun rolü, devri pay defterine işlemekle sınırlıdır. Pay defterine kayıt talebi ise geçerli bir devir belgesiyle desteklendiğinde haklı bir sebep olmaksızın geri çevrilemez.
Kâr payı hakkı payın kendisine bağlıdır ve şirkete karşı pay sahibi sayılan kişiye ödenir. Yargıtay kararlarına göre nama yazılı ve senet basılmamış paylarda devrin şirkete karşı sonuç doğurması pay defterine kayda bağlı olduğundan, kâr dağıtım tarihinde pay defterinde kayıtlı kişi şirkete karşı hak sahibidir. Taraflar, devir tarihine kadar oluşan kârın kime ait olacağını sözleşmede ayrıca düzenleyebilir.
İstanbul Barosu'na kayıtlı olan Avukat Mehmet Genç, mezun olduğu tarihten bu yana avukatlık mesleğini aralıksız olarak sürdürmektedir. İstanbul Barosu bünyesinde kurduğu avukatlık bürosuyla Ceza Hukuku, Miras Hukuku, Gayrimenkul Hukuku, Bilişim Hukuku başta olmak üzere birçok hukuk alanında avukatlık faaliyeti göstermektedir.
Avukat Mehmet Genç Hakkında